© YuriyNK, Pros-Eleusis

Η Μεσοσπορίτισσα στην Ελευσίνα

Το δεύτερο απαγορευτικό (ή lockdown) έβαλε στον πάγο πολλά σχέδια, υπάρχουν όμως δύο πράγματα που δεν θα σταματήσουν να μεγαλώνουν όσο καιρό κι αν μείνουμε μέσα: τα μαλλιά μας και τα δημητριακά που σπέρνουν οι γεωργοί. Και για τις μεν τρίχες οι περισσότεροι είμαστε στο έλεος του κατ’ οίκον αυτοσχεδιασμού, για τη σπορά όμως διαθέτουμε την ελπίδα της θεϊκής βοήθειας. Κάθε χρόνο, την παραμονή των Εισοδίων της Θεοτόκου, στις 20 Νοεμβρίου, οι γυναίκες της Ελευσίνας αναβιώνουν το έθιμο της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας στην εκκλησία που στέκεται εδώ κι αιώνες στον λόφο του αρχαιολογικού χώρου του ιερού της Δήμητρας.

Το εκκλησάκι της Παναγίας

Το απέριττο εκκλησάκι της Παναγίτσας, όπως είναι γνωστό στους ντόπιους, αναφέρεται για πρώτη φορά σε επιστολή του 1794, αλλά πρέπει να χτίστηκε αρκετά νωρίτερα. Το καμπαναριό προστέθηκε τον 19ο αιώνα. Αποτελεί μία υπέροχη υπενθύμιση της μακραίωνης συνύπαρξης, στον ίδιο τόπο, θεοτήτων από διαφορετικές θρησκείες, οι οποίες όμως καλούνται να συμπαρασταθούν στους ανθρώπους της υπαίθρου σε μία κρίσιμη στιγμή του έτους. Το φθινόπωρο, όταν τα πρωτοβρόχια έχουν προετοιμάσει τη γη να δεχτεί τον σπόρο, είναι η ιδανική περίοδος για να ξεκινήσει η καλλιέργεια των δημητριακών στην Αττική. Οι κίνδυνοι για τα νεαρά φυτά, που οσονούπω θα κάνουν την εμφάνισή τους, είναι πολλοί: η πρώιμη παγωνιά ή η απουσία βροχής θα τα σκοτώσει. Οι γεωργοί, μπροστά στην αδυναμία να ελέγξουν τον καιρό, στρέφονται σε τελετουργίες γονιμότητας και παραγωγικότητας προκειμένου να προστατεύσουν τη μελλοντική σοδειά.

Lockdown στα χωράφια

Οι αρχαίοι γεωργοί του Θριασίου Πεδίου έστρεφαν τις ικεσίες τους στη θεά Δήμητρα, η οποία τους είχε διδάξει τα μυστικά της καλλιέργειας των σιτηρών. Η ανάμνηση της φοβερής σιτοδείας που προκάλεσε η θεά όταν θρηνούσε τον χαμό της Περσεφόνης (όταν «πολύ λευκό κριθάρι έπεσε άχρηστο στο χώμα») είχε μείνει ανεξίτηλα χαραγμένη στη συλλογική μνήμη. Ο φόβος ενός δεύτερου lockdown στη βλάστηση των σπόρων οδήγησε τους Ελευσίνιους στην υιοθέτηση εθίμων που σκοπό είχαν να εξασφαλίσουν τη συνεργασία της θεάς. Τον ρόλο των μεσολαβητών ανάμεσα στα ανθρώπινα και τα θεία αναλάμβαναν κυρίως οι γυναίκες, που φέρουν την ευθύνη της εξασφάλισης της θεϊκής βοήθειας μέσα από δώρα που προσφέρουν στη διάρκεια της κατάλληλης θρησκευτικής εορτής.

Δήμητρα και Μαρία

Η αναχώρηση της Δήμητρας από την Ελευσίνα, μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, δεν εξάλειψε την ανάγκη των γεωργών για θεϊκή βοήθεια. Καθώς οι αρχαίοι θεοί δεν μπορούσαν πλέον να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους, οι άνθρωποι στράφηκαν στην Παναγία και συνέδεσαν το αγροτικό ημερολόγιο με τον βίο της Θεομήτορος. Πλέον είναι η Παναγία που αναλαμβάνει να θρέψει τους θνητούς και να αποτελέσει τον προθάλαμο για τη σωτηρία της ανθρωπότητας ως το ιερό σκεύος μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο ο Χριστός, ο κατεξοχήν άρτος της ζωής. Οι παγανιστικές τελετουργίες απέκτησαν χριστιανικό περιεχόμενο και συμβολισμό χωρίς, όμως, να χάσουν τη βασική λειτουργία τους.

Τα πολυσπόρια

Το έθιμο της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας είναι από τις πιο γοητευτικές επιβιώσεις των αρχαίων δοξασιών σε ένα χριστιανικό πλαίσιο και αναβίωσε χάρις στις άοκνες προσπάθειες του Λαογραφικού Συλλόγου Ελευσίνας το «Αδράχτι». Την παραμονή των Εισοδίων, οι γυναίκες της Ελευσίνας συγκεντρώνουν ό,τι έχουν διαθέσιμο και ετοιμάζουν ένα μείγμα από σπόρους σιτηρών και όσπρια (πολυσπόρια). Ακολουθεί η «σύβραση», δηλαδή το βράσιμο όλων των μειγμάτων με πετιμέζι, ρόδι και σταφίδες σε μεγάλο καζάνι στους χώρους του συλλόγου. 

Καθώς ο ήλιος δύει, οι πιστές ανεβαίνουν στο εκκλησάκι και προσφέρουν στην Παναγία τα πολυσπόρια και καλάθια γεμάτα άρτους, λάδι και κρασί. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το πρόσφορο, ένας μικρότερος άρτος με μυρωδικά και σφραγίδα στο κέντρο όπου αναγράφονται σε σχήμα σταυρού τα αρχικά ΙΣ-ΧΣ-ΝΙ-ΚΑ στην Παναγία. Καθώς το εκκλησάκι είναι μικρό, τα καλάθια απλώνονται ολόγυρα στην αυλή. Ο ιερέας ευλογεί συμβολικά τα πολυσπόρια κι έναν άρτο και στη συνέχεια οι γυναίκες μοιράζουν τις προσφορές σε όλους τους παρόντες με ευχές για μια αποδοτική χρονιά.

Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Ελευσίνας

Τον Αύγουστο του 2020 η Μεσοσπορίτισσα της Ελευσίνας εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Πρόκειται για ένα σπουδαίο βήμα στην προσπάθεια αναγνώρισης, διάσωσης και μετάδοσης στις επερχόμενες γενιές ενός εθίμου που συμπυκνώνει με μοναδικό τρόπο την πολύτιμη εμπειρία του αγροτικού βίου στο Θριάσιο Πεδίο. 

Η ανατροπή των πάντων με την πανδημία έχει επηρεάσει και τον φετινό εορτασμό στο εκκλησάκι της Παναγίας, καθώς δεν θα είναι ανοιχτός στο κοινό. Αλλά μία παράδοση που επιβίωσε της κατάρρευσης του αρχαίου κόσμου και των σαρωτικών αλλαγών που έφερε ο σύγχρονος τρόπος ζωής δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από ένα μικρό διάλειμμα. Όσο σπέρνονται σιτηρά (και τα μαλλιά μακραίνουν), οι γυναίκες της Ελευσίνας θα συνεχίσουν να μεσολαβούν για την καλοχρονιά όλης της κοινότητας. Και ας πάει στα τσακίδια ο κορωνοϊός.

Βιβλιογραφία

Foley, Helen (1994). The Homeric Hymn to Demeter: Translation, Commentary, and Interpretive Essays, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Håland, Evy Johanne (2008). Women, Pain and Death: Rituals and Everyday Life on the Margins of Europe and beyond, Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Jung, Carl & Kerényi, Carl (1969). Essays on a Science of Mythology: The Myth of the Divine Child and the Mysteries of Eleusis, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Παπαγγελή, Καλλιόπη & Χλέπα, Ελένη-Άννα (2011). Οι μεταμορφώσεις του ελευσινιακού τοπίου: αρχαιότητες και σύγχρονη πόλη. Αθήνα.

Παπαϊωάννου, Βίκυ. «Τα εκκλησάκια της Ελευσίνας», Αύγουστος 2012. 

Yoshikawa, Naoë Kukita (1997). “From the ancient Grain Goddess to the Virgin Mary. Iconography of the Bake Oven in the Late Middle Ages”, The Profane Arts of the Middle Ages/ Les Arts Profanes du Moyen – Âge: Les stalles de Picardie, vol. VI (1), σελ. 85-95.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Σχετικά άρθρα


Ο χαμένος υδροβιότοπος

Το Καλυμπάκι και ο Σαρανταπόταμος στάθηκαν ευλογία και κατάρα για τους Ελευσίνιους, που πάλεψαν με μάγια και βουνά από στάχτη να διώξουν τα νερά και τα κουνούπια από τα σπίτια τους.

Το στρατιωτικό αεροδρόμιο της Ελευσίνας

Τι κοινό έχουν ένας διοπτροφόρος δικτάτορας, ένας βασιλιάς που ανεβοκατέβηκε στον θρόνο τρεις φορές και ένας κρυωμένος αεροπόρος;

Ο Σικελιανός στην Ελευσίνα

Η γη της Ελευσίνας θρέφει ποιητές και οι άνθρωποί της μπορούν να περηφανεύονται ότι έχουν φάει ψωμί και αλάτι με τους σπουδαιότερους από αυτούς. Ο «ιερότατος και καθαυτό Ελευσίνιος» Αισχύλος υπερασπίστηκε την ιδιαίτερη πατρίδα του και ύμνησε τις παραδόσεις της στο ποιητικό του έργο. Δυόμισι χιλιετίες αργότερα ήταν η σειρά ενός άλλου ποιητή, του Άγγελου […]