photo credit: Andreas Kamoutsis, CNN Greece

Από τη Δήμητρα στην Παναγία

Το λιτό και απέριττο εκκλησάκι της Παναγίας της Μεσοσπορίτισσας είναι ένα από τα πιο γοητευτικά τοπόσημα της Ελευσίνας. Στις 20 Νοεμβρίου οι γυναίκες της Ελευσίνας θα ανέβουν με ευλάβεια τα σκαλοπάτια (που σκάλισαν στον βράχο οι Ρωμαίοι) και θα προσφέρουν στην Παρθένο καλάθια γεμάτα άρτους (ενίοτε πασπαλισμένους με άχνη ζάχαρη), λάδι και κρασί . Ανάμεσα στις προσφορές τους ξεχωρίζει  το πρόσφορο, ένας μικρότερος άρτος με μυρωδικά και σφραγίδα στο κέντρο όπου αναγράφονται σε σχήμα σταυρού τα αρχικά ΙΣ-ΧΣ-ΝΙ-ΚΑ. Καθώς ο ήλιος δύει, ο ιερέας του ναού θα βγει στο φρύδι του βράχου, πάνω από το ιερό της Δήμητρας, και θα ευλογήσει τις προσφορές, προτού αυτές κοπούν σε κομμάτια και μοιραστούν στους παρευρισκόμενους με ευχές για εύφορη χρονιά.

Ώρες αγωνίας

Πρόκειται για ένα μοναδικό έθιμο, άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ελευσίνα και τη μακραίωνη παράδοση που την ενώνει με τη γυναικεία θεότητα, η οποία προστατεύει τους ανθρώπους της υπαίθρου την κρίσιμη περίοδο της σποράς. Μετά τα πρωτοβρόχια του Σεπτεμβρίου, η γη είναι έτοιμη να δεχτεί τον σπόρο και οι γεωργοί αγωνιούν για τις καιρικές συνθήκες. Η έλλειψη βροχής ή ένας απρόοπτος παγετός μπορεί να καταστρέψουν τους νεαρούς βλαστούς και να φέρουν σιτοδεία και πείνα. Οι αγρότες νιώθουν έντονη την ανάγκη να καλοπιάσουν τις θεϊκές δυνάμεις από τις οποίες εξαρτάται το μέλλον τους. Δεν είναι όμως οι ίδιοι που προσέρχονται στους ιερούς τόπους με τα κατάλληλα δώρα (ένα μείγμα σιτηρών και καρπών της γης). Ο ρόλος του μεσολαβητή με τη θεότητα ανήκει στις γυναίκες.

Γυναίκες στο προσκήνιο

Από τα πανάρχαια χρόνια οι γυναίκες έχουν συνδεθεί με τη γέννηση και την ανατροφή ως στοργικές μητέρες. Ουσιαστικά κρατούν στα χέρια τους την πορεία της ανθρώπινης ζωής και φέρουν την ευθύνη της εξασφάλισης της θεϊκής βοήθειας μέσα από τα δώρα που προσφέρουν στη διάρκεια της κατάλληλης θρησκευτικής εορτής. Η λαϊκή παράδοση έχει επίσης ενώσει άρρηκτα τις αγροτικές εργασίες με σημαντικά επεισόδια από τον βίο ενός θεϊκού προσώπου και έχει αναθέσει στις γυναίκες το ρόλο του μεσολαβητή ανάμεσα στα ανθρώπινα και τα θεία. 

Οι γιορτές της Δήμητρας

Οι γεωργοί στην ευρύτερη περιοχή του Θριασίου Πεδίου γνώριζαν πως αποδέκτης των ικεσιών τους πρέπει να είναι η θεά Δήμητρα, η οποία τους δίδαξε τα μυστικά της καλλιέργειας των σιτηρών. Η ανάμνηση της άγονης και ολέθριας χρονιάς, όταν η ξανθομάλλα θεά θρηνούσε τον χαμό της κόρης της και «πολύ λευκό κριθάρι έπεσε άχρηστο στο χώμα», είχε μείνει ανεξίτηλα χαραγμένη στη συλλογική μνήμη. Ο φόβος μιας επανάληψης της άρνησης της «πολυθρέφτρας γης» να φανερώσει τον σπόρο οδήγησε τους αρχαίους Ελευσίνιους στην υιοθέτηση και πιστή τήρηση εθίμων που σκοπό είχαν να εξασφαλίσουν τη συνεργασία της θεάς. Το αποτέλεσμα ήταν μία σειρά από γιορτές (Προηρόσια, Θεσμοφόρια, Αλώα, Σκίρα, Μικρά και Μεγάλα Μυστήρια) άμεσα συνδεδεμένων με καίριες φάσεις του αγροτικού ημερολογίου (από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Ιούνιο) και σημαντική (ή και αποκλειστική) συμμετοχή των γυναικών.

Νέος φούρνος

Με την επικράτηση του χριστιανισμού, η λατρεία της Δήμητρας στην Ελευσίνα έσβησε, δεν έπαψε όμως η ανάγκη του γεωργού για προστασία και βοήθεια. Εξίσου σημαντικός παρέμεινε και ο συμβολισμός του άρτου και των σιτηρών. Ο Ιωάννης μας υπενθυμίζει πως «ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπὸν φέρει» ενώ ο άρτος αναδεικνύεται σε σύμβολο του σώματος του Σωτήρος. 
Όπως και στον ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, όπου το σιτάρι συμβολίζει την εξαφάνιση της ζωής μέσω του θανάτου αλλά και την επακόλουθη ανάσταση, έτσι και στη χριστιανική εικονογραφία η Παναγία γίνεται το ιερό σκεύος μέσω του οποίου συλλαμβάνεται και δημιουργείται ο Χριστός ως άρτος της ζωής. Η θεομήτωρ αναλαμβάνει τις λειτουργίες της Δήμητρας αλλά αναβαθμίζει τον φυσικό κύκλο των σιτηρών ως πνευματική πορεία από τον θάνατο στην ανανέωση και την αθανασία. Όπως και η Δήμητρα, η Παναγία θρέφει τους θνητούς και αποτελεί τον προθάλαμο για τη σωτηρία της ανθρωπότητας.

Βιβλιογραφία

Foley, Helen (1994). The Homeric Hymn to Demeter: Translation, Commentary, and Interpretive Essays, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Håland, Evy Johanne (2008). Women, Pain and Death: Rituals and Everyday Life on the Margins of Europe and beyond, Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Jung, Carl & Kerényi, Carl (1969). Essays on a Science of Mythology: The Myth of the Divine Child and the Mysteries of Eleusis, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Larson, Jennifer (2007). Ancient Greek Cults: A Guide, London: Routledge.

Yoshikawa, Naoë Kukita (1997). “From the ancient Grain Goddess to the Virgin Mary. Iconography of the Bake Oven in the Late Middle Ages”, The Profane Arts of the Middle Ages/ Les Arts Profanes du Moyen – Âge: Les stalles de Picardie, vol. VI (1), σελ. 85-95.

2 σχόλια
  • Τα άλλα είναι όπως τα λέει το άρθρο.
    Δύο διορθώσεις: αυτό που φέρνουν σε καλάθια, και μάλιστα σε πεντάδες, μαζί με λάδι και κρασί, δεν είναι “φραντζόλες” αλλά άρτοι για να γίνει η λεγόμενη αρτοκλασία, να διαβαστούν δηλ και να μοιραστούν, αφού κοπούν (κλάσις του άρτου) στον κόσμο. Αυτοί οι άρτοι είναι που κάποιες φορές πασπαλίζονται με άχνη.
    Το πρόσφορο ΔΕΝ είναι “ένας στρογγυλός άρτος που συχνά είναι διακοσμημένος με ποικίλα σχέδια ή πασπαλισμένος με άχνη ζάχαρη”!
    Άρτος και πρόσφορο είναι πάντα στρόγγυλα, αλλά με άλλες διαστάσεις (οι άρτοι είναι συνήθως μεγαλύτεροι) και άλλη σύσταση στη ζύμη (ο άρτος έχει και μυρωδικά, όπως γλυκάνισο).
    Το πρόσφορο, πάντα από α’ ποιότητας αλεύρι, που θα λειτουργηθεί στη Θεία Λειτουργία, έχει πάντα ειδική σφραγίδα, που στο κέντρο γράφει (σε σχήμα σταυρού) ΙΣ-ΧΣ-ΝΙ-ΚΑ.
    Από ένα από τα πολλά πρόσφορα θα βγει το κομμάτι που θα προσφερθεί για να αγιασθεί και να γίνει σώμα Χριστού και μαζί με το αγιασμένο κρασί θα γίνουν Θεία Κοινωνία! Τα υπόλοιπα πρόσφορα θα τεμαχιστούν και θα προσφερθούν στον κόσμο σαν αντίδωρο!

    • Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ για τις πολύτιμες επισημάνσεις σας. Το κείμενο διορθώθηκε ώστε να αντανακλά τις πληροφορίες που μας προσφέρατε.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Οι ιστορίες της Ελευσίνας στο email σας!


Εγγραφείτε στο newsletter και διαβάστε τις πριν από όλους.

Δεν θα γνωστοποιήσουμε ποτέ τα προσωπικά σας στοιχεία σε τρίτους.

Σχετικά άρθρα


Η απεργία του 1936

Το εργατικό κίνημα της Ελευσίνας χρειάστηκε χρόνια για να συνέλθει από την απεργία του 1929. Όταν όμως επανεμφανίστηκε, την άνοιξη του 1936, κατάφερε να αντιμετωπίσει την πείνα, τους απεργοσπάστες, τον υπουργό Οικονομικών και τα κανόνια του πολεμικού ναυτικού.

Το αρχαίο υδραγωγείο

Η Ελευσίνα κατέχει το ρεκόρ για την υψηλότερη θερμοκρασία που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρώπη. Όταν το θερμόμετρο χτυπάει κόκκινο το νερό αποτελεί την ύψιστη πολυτέλεια και το ρωμαϊκό υδραγωγείο μαρτυρεί τις ακατάπαυστες προσπάθειες αυτοκρατόρων και ντόπιων να εξασφαλίσουν το νερό που χρειάζονται.

test

Ο Άγιος Ζαχαρίας της Ελευσίνας

Όταν η Δήμητρα αναχώρησε για τελευταία φορά από την Ελευσίνα, εμπιστεύτηκε την πόλη και τους κατοίκους της σε έναν νέο άγιο, το εκκλησάκι του οποίου έγινε μία πολύτιμη κιβωτός που διαφυλάσσει τη μακραίωνη ιστορία αυτού του τόπου.